Dębica - Początki osady
Po raz pierwszy o osadzie pod nazwą Dębica źródła historyczne wspominają w 1293 r. Wówczas decyzją księcia krakowskiego Leszka Czarnego, "Dembicha" trafiła w ręce Gryfitów. Był to ród bardzo możny po których dziś Dębica ma swój herb. Dębica musiała jednak rozwijać się bujnie, skoro w I połowie XIV w. była już siedzibą dekanatu "leśnego", złożonego z czternastu położonych w Puszczy Sandomierskiej parafii.
Korzystne położenie przy trakcie "ruskim", który od poł. XIV w. zyskał na znaczeniu sprawiło, że właściciele Dębicy postanowili założyć tam miasto. W 1358 r. król Kazimierz Wielki wystawił Świętosławowi Gryficie zezwolenie na lokację osady miejskiej na prawie średzkim. Natomiast ów Świętosław dopiero w 1372 r. powierzył urządzenie miasta sołtysowi z Lipin - Mikołajowi, który został pierwszym wójtem Dębicy.
Na użytek mieszczan przeznaczono 30 łanów, ale w XV w. miasto zajmowało ich jedynie 12. Prawdopodobnie tylko tyle ziemi udało się zagospodarować od momentu lokacji. Do rozwoju Dębicy przyczynił się znacznie wydany w 1446 r. przywilej na jarmarki i targi. Jednak pod koniec XV w. miasto padło łupem Tatarów. W celu jego odbudowy właściciele, Jan z Podgrodzia, Katarzyna z Latoszyna zwolnili w 1502 r. mieszczan dębickich na 14 lat od czynszów, dając im dodatkowo prawo do bezpłatnego pozyskiwania budulca w okolicznych lasach.
Przełomem w dziejach Dębicy była decyzja o budowie linii kolei żelaznej w połowie XIX wieku. To zdecydowało, że prawie sto lat później zawitał tu wielki przemysł.
Dębica - rys historyczny
Dębica jest miastem o ponad siedemsetletniej historii. Nie jest znana
dokładna data powstania osady, pierwsza wzmianka pochodzi z XII w.;
Wiadomo, że pod koniec XII wieku należała do rodu Gryfitów. W połowie
XIV w. została siedzibą dekanatu leśnego, złożonego z 14 parafii,
położonych w lasach Puszczy Sandomierskiej. 7 marca 1358 r. Kazimierz Wielki
wydał zezwolenie Świętosławowi Gryficie na lokację miasta na prawie
magdeburskim (niemieckim). Ten celu nie osiągnął szybko. Dopiero 14 lat
później, 10 czerwca 1372 roku w Pilźnie, Świętosław nakazuje sołtysowi z
Lipin, Mikołajowi, założenie miasta we wsi Dębica. Mikołajowi zadanie
udaje się, zastał w nagrodę pierwszym wójtem Dębicy, otrzymując za
zasługi liczne dobra. Gwałtowny rozwój miasta nastąpił po otrzymaniu w
1446 roku przywileju odbywania jarmarków i targów. Pod koniec tego
stulecia Dębica przeżyła napad Tatarów, strawiły ją też dwa pożary. W
XVI wieku rozwój miasta hamuje podział między kilku właścicieli,
mających często sprzeczne interesy. W 1554 r. wybucha kolejny pożar,
który oprócz zabudowań spalił kościół parafialny. Dzięki temu
przystąpiono do budowy nowej świątyni pod wezwaniem św. Małgorzaty
(obecny kościół św. Jadwigi i Małgorzaty). Trwała ona blisko sto lat,
zakończono ją w roku 1650. Na tak długi okres robót wpływ miała
reformacja, która zdobyła w mieście licznych zwolenników, m.in.
miejscowego proboszcza. Główną przyczyną ślimaczenia się robót były
przede wszystkim swary właścicieli Dębicy, którzy mianowali nawet dwóch
niezależnych od siebie proboszczów. Jeden z właścicieli, Piotr Górski
ukradł z budowanej świątyni wszystkie srebra, które oddał dopiero na
wyraźne żądanie samego króla Zygmunta Augusta. W 1660 r. w mieście
wybuchł wielki pożar, który zniszczył m.in. ratusz. Koniec XVII w. to
powstanie nowej Dębicy. Jej obszar rozciągał się wokół obecnego Rynku,
gdzie istniał kościółek św. Barbary. Wtedy też zaczęli się osiedlać w
mieście Żydzi, przybyli z Pilzna, Ropczyc, Tarnowa. Stara i nowa Dębica
miały oddzielnych burmistrzów, jednak nad nimi stał jeden wójt, który
reprezentował miasto przed właścicielami. Pod koniec XVIII wieku Dębica
jako miasto prywatne przeszła w ręce Radziwiłłów, w XIX wieku jej
właścicielami stali się Raczyńscy, których główną siedzibą był zamek w
Zawadzie. Większość uprawnień właścicieli w stosunku do miasta stopniowo
malała. Ostatnie relikty poddańcze znikły jednak dopiero w wieku XX, po
odzyskaniu niepodległości. Już po pierwszym rozbiorze Polski miasto
znalazł się w zaborze austriackim. 15 października 1855 r. z Krakowa do
Dębicy przyjechał pierwszy pociąg, oficjalnego otwarcia linii kolei
żelaznej dokonano 25 lutego 1856 r. Równie ważne było powstanie 30 lat
później linii do Tarnobrzega, dzięki czemu miasto stało się siedzibą
węzła kolejowego. Od tego momentu następuje powolny proces wzrostu jego
znaczenia, aż do zdobycia pozycji głównego ośrodka życia gospodarczego,
społecznego i kulturalnego w regionie. Innym ważnym wydarzeniem przed
odzyskaniem niepodległości było utworzenie gimnazjum. Powstało w Dębicy
w roku szkolnym 1900/1901. Od 1908 r. mieści się w nowym obiekcie, w
którym siedziba liceum znajduje się do dziś. Po odzyskaniu
niepodległości miasto rozwijało się powoli, jak dawniej dominował w nim
handel i rzemiosło. Gwałtowny rozwój przyniosła dopiero druga połowa lat
30-tych, dzięki decyzji o lokalizacji kilku fabryk w ramach Centralnego
Okręgu Przemysłowego. Efektem wzrostu znaczenia Dębicy w życiu
gospodarczym, także napływu ludności, było przeniesienie tu w 1937 roku
siedziby powiatu z Ropczyc. W czasie wojny cały region stał się ważnym
ośrodkiem ruchu partyzanckiego. Po wyzwoleniu następował powolny rozwój
miasta, czego efektem jest jego dzisiejsza pozycja na mapie gospodarczej
i kulturalnej regionu.
Dębica - Co warto zobaczyć
Kościół św. Jadwigi i Małgorzaty
Świątynia stoi w tej części miasta, w której w średniowieczu znajdowało
się centrum Dębicy; jeszcze przed wojną teren leżący w obrębie ul.
Rzeszowskiej, Wielopolskiej i Placu Gryfitów zwany był Starym Miastem.
Późnogotycki kościół, o zatartych cechach stylowych, jest najstarszym i
najcenniejszym zabytkiem w mieście. Jego budowę rozpoczęto w 1558 r.,
trwała aż do 1650 r., kiedy został poświęcony przez biskupa Lipnickiego.
Początkowo był niewielki, obejmował środkową część obecnej budowli. Po
pożarze w końcu XIX w. kościół poddano nie tylko generalnemu remontowi,
ale dobudowano też prezbiterium i niszę wejściową. Wieżę wzniesiono
dopiero w latach 1890 - 1900. Wewnątrz późnobarokowy ołtarz główny z
XVIII w. z obrazem św. Jadwigi, malowanym najpewniej na przełomie XVIII
i XIX wieku. Ołtarze boczne późnobarokowe i jeden rokokowy też pochodzą
z XVIII w. Rokokowe są ambona i chrzcielnica - obie z II połowy XVIII w.
Obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, namalowany w 1903 r. przez
Giovanniego Burkhardta, poświęcony był w Watykanie przez papieża Leona
XII. W podziemiach pochowany jest m.in. ks. Antoni Radziwiłł, kanonik
Archikatedry Gnieźnieńskiej i Referendarz Wielki Koronny, który w
Pustyni miał swe dobra ziemskie. Na wolnostojącej dzwonnicy
najcenniejszy jest gotycki dzwon, odlany na przełomie XV i XVI wieku. Na
przyległym do kościoła Placu Gryfitów stoi Figura Najświętszej Marii
Panny. Wzniesiono ją w roku 1919 jako dziękczynny dar z okazji
odzyskania niepodległości.
Cmentarz wojskowy
Założony został podczas I wojny światowej. Spoczywają na nim m.in.
żołnierze polscy polegli w walkach na kresach wschodnich w latach
1918-1920, żołnierze kampanii wrześniowej 1939 r., stu polskich więźniów
zamordowanych przez hitlerowców 27 czerwca 1940 r. w lesie koło Lubziny,
53 partyzantów zamordowanych w 1943 r. na terenie cmentarza żydowskiego,
54 więźniów rozstrzelanych 2 lutego 1944 r. na nasypie kolejowym w
odwecie za zamach kolejowy w Czarnej, żołnierze Armii Krajowej polegli w
czasie wojny. Znaleźli tu także spoczynek związani z Dębicą twórcy:
Jerzy Żuławski - pisarz zmarły w 1915 r., Waleria Szalay-Groele -
autorka powieści historycznych zmarła w 1957 r. oraz Władysław Strumski
- pisarz powieści historycznych, zmarły w 1991 r. W 1996 r. wzniesiono
symboliczny grób - pomnik dębickich Sybiraków, pochowanych na
"nieludzkiej ziemi".
Kirkut
Jedna z niewielu pamiątek po dębickich Żydach, którzy przed wojną
stanowili ponad połowę mieszkańców miasta. Przez lata był dewastowany i
bezczeszczony. Dosłownie na grobach wzniesiono blok mieszkalny. Dopiero
w 1996 r. kirkut został ogrodzony i odnowiony staraniem Fundacji Rodziny
Nissenbaumów.
Synagoga
Późnobarokowa bożnica z XVII w. znajduje się przy ul. Krakowskiej, nieco
na zachód od Rynku. Po licznych konfliktach ludności żydowskiej z polską
synagoga została zniszczona i zamknięta w 1712 r. Dopiero pod koniec
XVIII stulecia władze miasta zezwoliły na jej odbudowę. W czasie II
wojny światowej obiekt został spalony przez Niemców. Później został
odrestaurowany i przeznaczony na sklep. Handel prowadzony jest do dziś,
mimo, iż świątynię odzyskała krakowska gmina żydowska. Synagoga pod
tynkiem posiada ciekawą polichromię, całość wyróżnia się surowym,
niepowtarzalnym stylem architektonicznym.
Kościół klasztorny Sióstr Służebniczek
Wzniesiony w 1932 r. według projektu S.Polleka w stylu neorenesansowym.
Wewnątrz najcenniejszy jest posąg NMP Niepokalanie Poczętej z początków
XX wieku.
Dwór Płockich na Wolicy
Zabytkowy dwór i park są wykorzystywane na potrzeby Domu Pomocy
Społecznej. Budynek wzniesiono w drugiej połowie XIX w. na potrzeby
ostatnich właścicieli Wolicy - rodziny Płockich. Posiada eklektyczną
elewację. Również z połowy XIX w. pochodzi park krajobrazowy. Całość
otoczona jest murowanym ogrodzeniem z tego samego okresu, niestety w
coraz gorszym stanie.
Tekst pochodzi z przewodnika turystycznego "Ziemia Dębicka". Dębica
2003.
|
 |
